Herinneringen aan De moord van Raamsdonk

Ach mensen luister naar m’n lied
Hetgeen in Raamsdonk is geschied.
Een man, een vrouw en een heel klein kind
Die leefden samen van de wind.
Ze hadden ook nog enig geld
Daar waren rovers op gesteld.

Als er één lied is dat aanspraak mag maken op het predicaat ‘marktlied aller marktliederen’, dan zou dat De moord van Raamsdonk zijn. Vanaf het midden van de 19 de eeuw werd het in grote delen van Nederland door straatzangers uitgevoerd op markten en kermissen als een meeslepende ‘evergreen’ die droop van het bloed, en dus van emotie. Over het ontstaan van de tekst is niets bekend, ondanks een aantal serieuze onderzoeken. Het lijkt aannemelijk dat de tekst rond 1860 gemaakt en verspreid is, maar van gedrukte tekstbladen is geen enkel exemplaar bewaard gebleven.
De oudst bekende tekstvarianten bestaan uit een tiental coupletten waarin stapsgewijs de overval en moord op een boerengezin verteld wordt, hun onhandige verzet, en de berechting en dood aan de galg van de schuldigen.
Deze moordpartij is niet werkelijk gebeurd, hoezeer de tekst ook in de stijl van de waargebeurde-moordliedjes gesteld is. Daardoor is het lied ook niet van de actualiteit afhankelijk geweest. Het staat ook bekend om zijn rijmelarij en kreupelrijm, dat waarschijnlijk later bewust is aangedikt om het humoristisch effect te verhogen. De tekst kon daardoor, ondanks de gruwelijkheden, promoveren van huiveringwekkend straatlied tot een gezelschapslied dat daarop een parodie is. Als gezelschapslied is Raamsdonk uitgebreid met honderden tweeregelige coupletten. De verzamelaars Moormann en Wouters kenden er in 1933 al tweehonderd.
Zij noemen het “een van de heel zeldzame gevallen, dat meerdere personen een lied maakten.” (Het straatlied, dl. 1) In totaal heb ik de afgelopen jaren uit drukwerk en liedschriften en met hulp van correspondenten bijna vierhonderd coupletten kunnen noteren (zie website CuBra, rubriek Moordliedjes). Bij de latere uitbreidingen valt vooral op hoezeer scatologische elementen in de teksten verwerkt zijn, en soms zelfs de overhand hebben gekregen, waardoor de absurditeit nog vergroot werd, en daarmee ongetwijfeld ook de feestvreugde.   Cultuurkringen
Met de komst van website Delpher van de Koninklijke Bibliotheek is het mogelijk geworden zo goed als alle Nederlandse kranten online te doorzoeken. Ik heb dat gedaan voor De moord van Raamsdonk, en hoewel dat ons niet dichter bij de oorspronkelijke tekst brengt, leverde het toch belangwekkende gegevens op, in het bijzonder over de uitvoering en de indruk die het lied op toehoorders gemaakt heeft.
De oudste vermelding in gedrukte vorm die ik heb kunnen vinden, is een bericht uit De Graafschap-bode van 22 augustus 1885. Daar blijkt dat De moord uit volle borst gezongen werd op een politieke bijeenkomst van de Sociaal Democraten, nota bene samen met de Nederlandse vertaling van de Marseillaise.
Raamsdonk moet toen dus al een zeer bekend lied zijn geweest. Een iets jonger bericht doet vermoeden dat de oorspronkelijke tekst toen nog niet als humoristisch werd ervaren en nog geen parodie was, maar als realistisch drama werd beleefd en als “zeer gevoelig voor fijne zenuwen”. (Noord en Zuid, jrg. 10, 1887) Vier jaar later spreekt een journalist van De Graafschap-bode dan ook zijn verwondering uit dat Raamsdonk “een lied is welk men ‘zelfs’ op bruiloften zingt.” (12-12-1891)
Uit latere vermeldingen in Nederlandse kranten kunnen we opmaken dat de oorsprong zonder twijfel gezocht moet worden bij de markt- en kermiszangers. Een toneelrecensent van Het nieuws van den dag herinnert zich in